یادگیری فعال مجموعهای از تکنیکهاست که در آن نقش اصلی بر عهده یادگیرنده است؛ یعنی فرد تنها شنونده یا خواننده نیست، بلکه بهطور مداوم در حال تحلیل، تولید محتوا، تعامل، سوالسازی، حل مسئله و بررسی اطلاعات است. برخلاف یادگیری غیرفعال که در آن فرد تقریباً نقش «دریافتکننده» دارد، یادگیری فعال ذهن را درگیر میکند، تمرکز را افزایش میدهد و باعث میشود مطالب از حافظه کوتاهمدت وارد حافظه بلندمدت شوند.
پژوهشها نشان میدهد که مغز زمانی بهترین یادگیری را ایجاد میکند که فرآیند کار بر اطلاعات را تجربه کند نه فقط دریافت ساده آنها. به همین دلیل استفاده از روشهای فعال باعث افزایش فهم عمیق، کاهش فراموشی و بالا رفتن اعتمادبهنفس تحصیلی میشود.
آنچه در ادامه میخوانید
یادگیری فعال چیست و چه تفاوتی با یادگیری غیر فعال دارد؟
اجازه دهید برای روشن تر شدن این پرسش که یادگیری فعال چیست و چه تفاوتی با سایر روش ها دارد، مثالی بزنیم. در روش یادگیری سنتی یا غیر فعال معمولا دانشجویان در یک دوره محدود و مشخص در پرسش و پاسخ شرکت می کنند. اما در مقابل در کلاسی با روش یادگیری فعال، برای تمامی افراد حاضر در کلاس فرصتی فراهم می شود تا تفکر کرده و مهارت ها لازم برای یادگیری، ترکیب کردن، اعمال و جمع بندی مطالب را به کار گیرند.
در واقع در این روش بر خلاف باور عموم، نیازی به ترک قالب سخنرانی نیست. بلکه اضافه کردن استراتژی های کوچک می توانید در یادگیری دانش آموزان موثر تر باشد. این استراتژی ها به دانش آموزان چند دقیقه زمان می دهند تا درک خود از آموزه های جدید را بررسی کرده، یک مهارت را تمرین کنند و ابهامات خود را پیش از ارائه سایر مطالب حل کنند.
تکنیک های یادگیری فعال
یادگیری فعال در مطالعه به معنای خواندن مطالب با عزمی راسخ برای ارزیابی و درک ارتباط آن ها با نیازهای شما است. بازخوانی مطالب به تنهایی و بدون بکارگیری روش های درست برای یادگیری و درک مطالب درسی، راه موثری نیست. یادگیری فعال روشی تعاملی و انتقادی با محتوا است که می تواند در وقت شما نیز صرفه جویی کند.
برای درک بهتر موضوع نمونه هایی از تکنیک های یادگیری فعال برای مطالعه را در زیر شرح داده ایم:
- بیشتر کتاب ها و سایت های مطالعاتی، سوالات درون متنی و خود ارزیابی دارند. شما می توانید از این سوالات به عنوان نقشه راه برای فعال کردن یادگیری خود استفاده کنید.
- از روش فاینمن برای مطالعه استفاده کنید. ایده این روش به این صورت است که اگر می خواهید مفهومی را به خوبی درک کنید، آن را به سادگی به زبان خودتان توضیح دهید. در نتیجه آن را سریع تر و راحت تر متوجه خواهید شد.
- برای خود طرح سوال کنید. به این صورت که پرسش هایی را حول عنوان درس مطرح کنید و ببینید از قبل در مورد این موضوع چه اطلاعاتی دارید.
- هنگام مطالعه موارد مهم را فرموله و یادداشت کنید. این امر سبب افزایش سرعت مطالعه در بازه های زمانی کوتاه می شود.
- زمانی که هر بخش را به اتمام رساندید، مطالب را برای درک بهتر مرور کنید و قسمت های که نیاز است را دوباره بخوانید.
- فکت های علمی و نظریه ها را با مثال یا داستان به زندگی واقعی مرتبط کنید. درک مفاهیم انتزاعی در ابتدا دشوار است و اگر بتوانید مثالی ملموس از آن داشته باشید، ایجاد تصویر ذهنی ساده تر می شود.
روش های یادگیری فعال
در ادامه تعدادی از بهترین روشهای یادگیری فعال توضیح داده میشود:
طرح پرسش و پاسخ فعال
در روش پرسشگری فعال، دانشآموز بهجای اینکه فقط متن را بخواند، از خود سوالهای متنوع میپرسد: «این مفهوم یعنی چه؟ چرا این اتفاق میافتد؟ چه ارتباطی با درسهای قبلی دارد؟ اگر این بخش تغییر کند نتیجه چه میشود؟» این شکل از سوالسازی باعث میشود ذهن بهطور پیوسته فعال بماند و محتوای درس را با عمق بیشتری پردازش کند. مغز زمانی که با سوال روبهرو میشود، فعالیت تحلیلی را آغاز میکند و این همان چیزی است که فهم مفهومی را شکل میدهد.
در مرحله بعد، فرد پاسخها را در ذهن یا روی کاغذ ارزیابی میکند. سپس پاسخ صحیح را از منابع، معلم یا ابزار هوش مصنوعی بررسی میکند. این کار خطاهای فکری را اصلاح میکند و باعث میشود فرد دقیقاً بفهمد کجای مطلب را اشتباه فهمیده. روش پرسش فعال بخصوص در مطالعه طولانیمدت (مثلا مطالعه ۱۲ ساعته) باعث حفظ هوشیاری ذهن، کاهش خستگی و افزایش عمق یادگیری میشود.
بیشتر بخوانید: یادگیری فعال چیست؟
یادگیری با آموزش دادن (روش فاینمن)
روش فاینمن یکی از قدرتمندترین تکنیکها برای فهم عمیق است. در این روش شما مفهومی را که مطالعه کردهاید به سادهترین زبان ممکن توضیح میدهید؛ انگار میخواهید آن را برای یک دانشآموز ۱۰ ساله توضیح دهید. این سادهسازی، مغز را وادار میکند پیچیدگیها را کنار بگذارد و مفهوم را در قالب ساختاری قابلفهم بازسازی کند. جایی که نمیتوانید ساده توضیح دهید، همان جایی است که هنوز یاد نگرفتهاید.
وقتی ضعفها آشکار شد، شما دوباره به منبع درس برمیگردید، مطلب را مرور میکنید و دوباره توضیح میدهید. این چرخه یادگیری «فهم، توضیح، اصلاح، بازتوضیح» چنان یادگیری عمیقی ایجاد میکند که حتی پس از ماهها نیز بخش زیادی از مطالب در ذهن باقی میماند. استفاده از روش فاینمن برای دروسی مثل فیزیک، زیست، ریاضی و حتی علوم انسانی فوقالعاده مؤثر است.
استفاده از تستزنی و بازیابی حافظه
بازیابی فعال یکی از ثابتشدهترین روشهای یادگیری جهان است. در این روش شما بهجای خواندن دوباره مطالب، سعی میکنید آنها را از حافظه خود بیرون بکشید. این فرآیند به مغز میگوید: «این اطلاعات مهم هستند، آنها را حفظ کن.» به همین دلیل تستزنی، پرسیدن سوال از خود، یا نوشتن مطالب از حافظه بهطور چشمگیر باعث تقویت یادگیری میشود.
در کنار این روش، «تکرار فاصلهدار» کمک میکند تا زمانبندی مرور به شکلی انجام شود که قبل از فراموشی، اطلاعات دوباره بازیابی شوند. ترکیب تستزنی و تکرار فاصلهدار میتواند سرعت یادگیری را چند برابر کند. بهعنوان مثال، شما بخشی از درس را امروز یاد میگیرید، فردا با تست آن را مرور میکنید، سه روز بعد دوباره تست میزنید و یک هفته بعد مرور بعدی انجام میشود. این روش یکی از پایههای موفقیت رتبههای برتر کنکور است.
یادگیری مبتنی بر پروژه
در یادگیری پروژهمحور، هدف این است که فرد بهجای حفظکردن مطالب، آنها را در قالب یک پروژه عملی بهکار ببرد. مثلاً در درس زیست یک مدل ساده از DNA میسازید، در ریاضی یک مسئله واقعی را تحلیل میکنید، یا در تاریخ یک ارائه کوتاه درباره یک رویداد میسازید. این روش ذهن را از سطح اطلاعات خام به سمت فهم عمیق و کاربرد واقعی هدایت میکند.
مزیت بزرگ این روش در «تجربه عملی» است. وقتی فرد پروژه میسازد، مجبور است تحقیق کند، سوال بپرسد، اطلاعات را ترکیب کند و نتیجهای عملی ارائه دهد. همین فعالیتها باعث تثبیت طولانیمدت مطالب میشود. یادگیری پروژهمحور همچنین خلاقیت را رشد میدهد و مطالعه را از حالت خشک و یکنواخت خارج میکند—ویژه کسانی که سریع از مواد درسی خسته میشوند.
خلاصهنویسی و بازنویسی فعال
در خلاصهنویسی فعال، فرد تلاش میکند مطالب را به زبان خودش بازنویسی کند. وقتی شما مجبور میشوید مفاهیم را با ساختار و جملهبندی خود توضیح دهید، مغز اطلاعات را چندبار پردازش میکند—و این دقیقاً همان چیزی است که یادگیری عمیق را شکل میدهد. نوشتن خلاصهای موثر یعنی پیدا کردن مهمترین نکات، حذف اضافات و ایجاد یک ساختار جدید برای اطلاعات.
بعد از مرحله خلاصهنویسی، فرد میتواند نقشه ذهنی، جدول، نمودار یا نسخه فشردهتری از مطلب بسازد. این تبدیل شکلهای مختلفِ اطلاعات (از متن به نمودار یا از نمودار به فلشکارت) سطح پردازش ذهنی را افزایش میدهد و باعث تثبیت مطالب میشود. خلاصهنویسی فعال مخصوصاً در دروس حجمبالا مانند زیست، تاریخ، مدیریت یا پزشکی بسیار موثر است.
مزایای یادگیری فعال برای مطالعه
مزایای یادگیری فعال نسبت به یادگیری غیرفعال برای مطالعه بسیار بیشتر است. براساس یک مطالعه از کالج فناوری نیویورک درباره رویکرد یادگیری محور برای تحصیل، زمانی که دانشجویان در فرایند یادگیری مشارکت می کنند، بیشتر مطالب را یاد می گیرند. یادگیری فعال در مطالعه شامل بررسی، حل مسئله و کاربرد است. اصول یادگیری فعال، شبکه های حسی و شناختی مغز را فعال می کند و به پردازش و ذخیره اطلاعات کمک می کند.
در واقع هر چه بیشتر بتوانیم مغز را به طریق مختلف با مطالب درگیر کنیم، بیشتر یاد می گیریم. در یادگیری غیر فعال پس از 10 تا 20 دقیقه مطالعه، توجه فرد کاهش می یابد و به اصطلاح خسته می شود. ترکیب استراتژی های یادگیری فعال، یک راه حل عالی برای عدم حواس پرتی و اشتیاق به ادامه مطالعه است.
تا به اینجای مقاله آموختیم یادگیری فعال چیست و چه تفاوتی با روش های سنتی یا غیر فعال دارد. در این بخش به مزایای یادگیری فعال می پردازیم و هر یک از آن شرح می دهیم.
بهبود حفظ و یادآوری اطلاعات
یادگیری فعال به دلیل فعال کردن چندید مسیر عصبی در مغز یادگیری را افزایش می دهند. مطالعه در کنار بکارگیری استراتژی های یادگیری فعال نظیر طرح سوال، مثال زدن، ساده سازی، آموزش به دیگران، مطالعه نقادانه و خلاصه سازی و فرموله کردن مباحث، به پردازش و حفظ بهتر اطلاعات کمک می کند.
افزایش مشارکت و انگیزه دانش آموزان
در یادگیری غیر فعال دانش آموزان به نشستن در کلاس بدون نیاز به تلاشی فراتر از حضور عادت کرده اند. اما در یک کلاس درس فعال، دانش آموزان اجازه ندارند تنها بنشینند بلکه باید زودتر از موعد برای موضوعی که در کلاس عنوان می شود آماده شوند تا بتوانند در بحث مشارکت داشته باشند. به عنوان مثال، می توانند شروع به خواندن مطالبی در مورد موضوع بعدی کنند. یا سوالاتی را طراحی کنند و از معلم خود بپرسند. همین که دانش آموزان می دانند سایر افراد نیز خود را قبل از کلاس آماده می کنند، باعث افزایش انگیزه بیشتر می شود.
تقویت تفکر انتقادی و مهارت های حل مسئله
تفکر انتقادی در مطالعه به ما کمک می کند تا خارج از چارچوب ها فکر کنیم. یادگیری فعال به دانش آموزان کمک می کند تا توانایی حل مسئله را در خود توسعه دهند و تصمیم گیری و قضاوت بهتری داشته باشند. یادگیری فعالیت محور باعث می شود تا پیش فرض ها را به چالش بکشید، استدلال های قوی تر بسازید و ایرادات منطقی را به خوبی تشخیص دهید.
افرادی که مهارتهای تفکر انتقادی خوبی دارند، همیشه میتوانند مباحث را به چالش بکشند و همه چیز را به سطح بعدی برسانند. از طریق یادگیری فعال، مهارت حل مسئله آن ها به شدت مورد آزمایش قرار می گیرد و در طول زمان حتی از قبل هم بهتر می شوند.
بهبود مهارت های ارتباطی و همکاری
در پاسخ به سوال یادگیری فعال چیست، اشاره کردیم که دانش آموزان از طریق کسب تجربه در فرآیند یادگیری مشارکت می کنند. کسب تجربه شامل مشارکت همه جانبه در فعالیت های گروهی است. زمانی که دانش آموزان یاد می گیرند که در قالب یک تیم با هم از نزدیک همکاری کنند، انجام پروژه های محول شده برای آن ها راحت تر می شود.
شاید یکی از معایب یادگیری فعال این باشد که فرد دیگر نمی تواند مانند گذشته منفعلانه عمل کند. بحث های گروهی می توانند دیدگاه دانش آموزان را برای پذیرش اطلاعات جدید تر گسترش دهند. به ویژه زمانی که هر فرد دانش خود را برای دستیابی همه به یک هدف مشترک، بکار می گیرد.
آمادگی موثر برای آزمون ها و امتحانات
یادگیری فعال به شما می آموزد که از خواندن مطالب درسی لذت ببرید و با مطالعه موثر در طول ترم خود را به یادگیری بلند مدت متعهد می کنید. مطالعه فعال شما را در شرح و بسط مسائل کمک میکند و باعث عمیق شدن در موضوع درس می شود. در نتیجه با یک مرور همه مباحث یاد آوری می شود. یادگیری فعال یک نوع آموزش تندخوانی نیز هست. زیرا با بکارگیری تکنیک های آن در زمان امتحانات می توانید سرعت مطالعه خود را در بازه های زمانی کوتاه افزایش دهید.
چالش ها و ملاحظات اجرای یادگیری فعال برای مطالعه
درست است که با یادگیری فعال درس خواندن لذت بخش تر میشود و عمیق تر مباحث را به خاطر میسپارید اما ممکن موانعی نیز در هنگام اجرای درست یادگیری فعال برای مطالعه وجود داشته باشد. در زیر به برخی از این چالش ها اشاره کرده ایم:
- نبود محیط مناسب برای مطالعه
- وجود عوامل برهم زننده تمرکز مثل گوشی موبایل
- عدم آمادگی روانی و جسمانی
- عدم برنامه ریزی
- محتوای نامناسب کتاب های درسی
- کمبود امکانات آموزشی
- عدم تسلط مدرسان
بهترین شیوه برای اجرای یادگیری فعال، روشی است که در آن احساس راحتی بیشتری می کنید. با آزمون و خطا می توانید بهترین ترکیب استراتژی های یادگیری فعال را برای خود بچینید و به آن عمل کنید. در ادامه بهترین روش های اجرای یادگیری فعال را به شما معرفی می کنیم:
نقشه ذهنی ایجاد کنید
یکی از روش های یادگیری فعال، به خاطر سپردن مطالب به صورت بصری است. این تکنیک به شما کمک می کند تا اطلاعات را به صورت بصری در قالب نمودار سازماندهی کنید. برای این کار باید موضوع اصلی را در مرکز یک صفحه خالی بنویسید. سپس ایده ها و کلمات کلیدی مرتبط که در طول مطالعه به آن برخورد می کنید را به موضوع اصلی متصل میکنید. سایر مباحث نیز به صورت شاخه ای به این هسته متصل می شوند. با ساختار نقشه ذهنی می توانید علاوه بر اینکه از نکات مهم یادداشت برداری می کنید، ارتباط سلسله مراتبی بین مفاهیم را متوجه شوید.
از سیستم لایتنر استفاده کنید
جعبه لایتنر روشی علمی برای مطالعه است که مطالب دشوار هر درس را با استفاده از تکرار در حافظه بلند مدت ثبت می کند. جعبه لایتنر دارای چند جایگاه مختلف است. در ابتدا نمونه سوالات را در اولین جایگاه جعبه قرار می دهید، اگر سوالی را درست پاسخ دادید، آن را در جایگاه بعدی قرار می دهید.
در صورتی که پاسخ را به یاد نیاوردید، آن را به جایگاه اول بازگردانید. به این ترتیب اگر به خاطر سپردن مطلبی دشوار تر باشد، بیشتر از بقیه مرور می شود. این کار را تا جایی ادامه می دهید که تمام مطالب ملکه ذهن شما شوند.
بر منحنی فراموشی غلبه کنید
پژوهشگران از سال های گذشته پژوهش بر مفهوم منحنی فراموشی را آغاز کرده اند. توجه به این تحقیقات هنوز هم کاربرد های زیادی برای کارآمد کردن عادات مطالعه دارد. منحنی فراموشی بر این اصل اشاره دارد که وقتی برای اولین بار مطلبی را می آموزید یا می خوانید، با مرور آن در 24 ساعت اولیه می توانید تا 80 درصد آن را در طولانی مدت به خاطر بسپارید. ادامه این روند در روز های دیگر نیز اثر تصاعدی دارد. یعنی با مرور مطلب بعد از یک هفته می توانید صد درصد آن را به حافظه بلند مدت بسپارید.
آموزش تندخوانی؛ افزایش سرعت مطالعه و تمرکز
تصور عموم مردم این است که هر چه کند تر مطالعه کنند، بهتر مطالب را درک می کنند. اما با توجه به علم امروز باید به شما بگوییم که این تصور کاملا غلط است. بلکه تمرکز و درک مطلب با افزایش سرعت مطالعه بیشتر می شود. شما با شرکت در دوره آموزش تندخوانی آکادمی همای، یاد می گیرید که بدون ذره ای مشکل در فهم مطالب، کیفیت و سرعت مطالعه خود را افزایش دهید.
در این دوره ها شما با روش های علمی روز دنیا برای مطالعه اصولی و درست و افزایش سرعت مطالعه، آشنا می شوید، تا بتوانید در وقت و انرژی خود صرفه جویی کنید. همچنین دوره های آموزش تندخوانی آکادمی همای به افزایش دقت و قدرت به خاطر سپردن مطالب نیز تاکید دارد.
همه افراد اعم از دانش آموزان، کنکوری ها، دانشجویان در تمامی مقاطع و همچنین افرادی که به مطالعه علاقه دارند می توانند در این دوره ها شرکت کنند. شما می توانید به صورت حضوری یا آنلاین در تمامی سطوح در رشته تندخوانی آموزش ببینید و طی تنها 9 جلسه به یک تندخوان حرفه ای تبدیل شوید.
تفاوت آکادمی همای با سایر مجموعه ها این است که برای هر فرد مشاوری در نظر گرفته تا بتواند بدون خطا این مسیر را طی کند و روند رشدش صعودی باشد. شما می توانید با شرکت در آزمون تندخوانی، میزان پیشرفت خود را ارزیابی کنید و از مشاوران آکادمی برای بهبود وضعیت درسی خود کمک بگیرید.
